150 jaar Noordzeekanaal

Sinds 1853 waren er plannen om het IJ met de Noordzee te verbinden. Amsterdam speelde in die tijd een steeds grotere rol in de zeevaart. Na de rijke jaren van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) en de West-Indische Compagnie (WIC) en met de opkomst van de industrialisatie was nieuwe infrastructuur nodig. Doordat schepen over de Zuiderzee moesten varen, waren ze langer onderweg. Amsterdam lag niet genoeg op de route om het handelscentrum te zijn dat koning Willem lll voor ogen had. Het verhaal gaat dat koning Willem lll met ‘een pennenstreek’ een lijn trok waar de nieuwe vaarroute moest komen: van het IJ naar de Noordzee. Voor de aanleg waren verschillende routes uitgedacht. Het eerste plan was een rechte lijn, onder Velsen langs. Ook routes noordelijk en zuidelijk van deze streep werden onderzocht.

Het werd uiteindelijk de rechte lijn onder Velsen door. Maar kort voor de aanleg werd er een belangrijke aanpassing gedaan. Een knik vlak voor Velsen. Hierdoor kwam het Noordzeekanaal niet onder het dorp langs, maar dwars door het dorp. In Velsen-Zuid is dit nog altijd goed zichtbaar. Zeker wanneer grote cruise- of vrachtschepen over het kanaal varen, is het net of zij het autoverkeer kruisen. Ook in Assendelft ging het Noordzeekanaal dwars door de bebouwing heen. Een deel van het dorp werd afgesneden en bij Spaarnwoude gevoegd. Voordeel van deze nieuwe route was dat de buitenplaatsen, zoals Beeckestijn (foto) werden gespaard. Of dit is omdat de rijken in opstand kwamen of omdat de duinen net boven Velsen minder breed waren (en dus minder werk om uit te graven) is nog altijd onbekend.

Langs het Noordzeekanaal is in de loop der jaren een enorme bedrijvigheid ontstaan. Het water is ideaal om grondstoffen of goederen over te vervoeren. Mede door de bedrijvigheid nam ook de uitstoot toe. Nederland moet in 2030 55 procent minder CO₂ uitstoten, in 2050 moet de uitstoot nagenoeg 0 zijn. Een grote opgave. Onderdeel van de oplossing is het verduurzamen van Tata Steel, de grootste uitstoter van CO₂. Dit gebeurt onder meer door de sluiting van kooksgasfabrieken 1 en 2 en Hoogovens 6 en 7. De provincie Noord-Holland startte in maart 2023 een (vergunning)procedure die moet leiden tot een duurzame staalproductie. Dit is het project Groen Staal. Deze eerste stap in de overgang van Tata Steel naar een duurzame staalproductie moet in 2045 leiden tot een volledig CO₂ neutrale staalproductie. Daarnaast wordt een deel van de uitgestoten CO₂ afgevangen. Dit wordt dan opgeslagen in lege gas- en olievelden in de Noordzee.

De oplossing zit ook in het aanpassen van de energie-infrastructuur. De provincie stimuleert de ontwikkeling van windenergie op zee waarvan de opgewekte stroom naar land wordt gebracht met kabels. Er wordt gewerkt aan vergunningen voor waterstofproductie in Amsterdam West. Die waterstof kan via gasleidingen verspreid worden naar de industrie rondom het Noordzeekanaal. Door aan te sluiten op een landelijk waterstofnetwerk, is de toevoer van waterstof vanuit Nederland en Europa zelfs mogelijk. De toekomst van de stroomvoorziening ligt wellicht in de Houtrakpolder bij Amsterdam, langs het kanaal. Hier komt mogelijk een 380 kV-transformatorstation vanwege de toegenomen vraag naar stroom en om netcongestie op te lossen. De op zee opgewekte stroom kan hier dan het stroomnet op. Ook komt er een piekwaterberging. Valt er in korte tijd veel regen, dan wordt het water daar opgevangen zodat steden niet onder water lopen. Dit water kan in drogere perioden weer gebruikt worden.

Noord-Holland komt in de toekomst ruimte tekort om alle plannen rondom woningbouw, energie, recreatie, industrie en natuur uit te laten komen. Die druk is ook voelbaar rondom het Noordzeekanaal. Woningen worden steeds dichter bij de industrie gebouwd. Dat heeft gevolgen voor de woningen, die bijvoorbeeld geluidsisolatie nodig hebben. Maar ook voor de industrie. Niet alle bedrijven kunnen in de buurt van woningen komen. Daarom wordt bij de stedelijke vernieuwing in de IJmond, nauw samengewerkt met de bedrijven langs het kanaal. Zodat er een gezondere leefomgeving ontstaat. In Zaanstad is veel voedingsmiddelenindustrie in bewoond gebied. Dat maakt verduurzamen lastig. Het verplaatsen van deze bedrijven richting het Noordzeekanaal, zou een dubbele winst kunnen zijn. Woningbouw op de plek waar de bedrijven zaten en een verduurzamingsslag voor de industrie.

Het Noordzeekanaal is breder gemaakt, de sluizen zijn onderhouden en enkele jaren geleden werd de grootste zeesluis van Europa gebouwd bij IJmuiden. Naast Zeesluis IJmuiden ligt een dam om zout te onttrekken aan het Noordzeekanaal. Nieuwe infrastructuur wordt aangesloten aan oude infrastructuur. Zoals het gemaal van IJmuiden. Dat stamt uit 1975. Het werd ooit gebouwd, omdat de naastgelegen Spuisluis bij westenwind het water uit het kanaal niet snel genoeg kon afvoeren naar zee. Hierdoor dreigden inwoners natte voeten te krijgen.

Foto: archieffoto van het Noordzeekanaal, gezien van de steiger van Donkersloot in oostelijke richting.

Inmiddels houdt het gemaal de woningen van 4 miljoen mensen droog. Het gemaal is sterk verouderd. Tussen 2000 en 2004 werden extra pompen geplaatst, in 2020 waren 2 van die pompen zo versleten dat ze gereviseerd moesten worden. Eigenlijk moet het gemaal vervangen worden. Een megaproject dat inwoners van het hele Noordzeekanaalgebied en ver daarbuiten een veilige toekomst biedt. Er is alleen niet genoeg geld. Rijkswaterstaat moet de komende jaren veel groot onderhoud doen aan wegen, bruggen en tunnels of deze helemaal vervangen. De Rijksdienst heeft het gemaal daarom lager op de prioriteitenlijst gezet. Noord-Holland blijft de staat van het gemaal onder de aandacht brengen bij Rijkswaterstaat in de hoop dat er toch geld vrijgemaakt wordt om het gemaal sneller aan te pakken.